Tool: bevorderende/belemmerende factoren eigen regie bewoners met somatische aandoening

  • Bron: Tranzo AWO
  • Publicatiedatum: 21 augustus 2020

De Academische Werkplaats Ouderen van Tranzo deed literatuuronderzoek naar eigen regie voor ouderen met een somatische aandoening en kwam tot een overzicht van belemmerende en bevorderende factoren voor het voeren van eigen regie door bewoners. De belangrijkste zetten we op een rij.

Eigen regie

In het kader van het onderzoek eigen regie voor bewoners met een somatische aandoening in het verpleeghuis als volgt omschreven:

‘Eigen regie is het vermogen om de omgeving te beïnvloeden en besluiten te nemen, ongeacht of men het vermogen heeft die besluiten uit te voeren, om zo het leven te leiden wat men wenst, in het licht van verminderende sociale, fysieke en/of psychische bronnen en afhankelijkheid. Het ontwikkelt zich in relaties’.

Het onderzoek leverde een overzicht op van belemmerende en bevorderende factoren op het gebied van eigen regie vanuit verschillende invalshoeken:

  • de bewoners,
  • de zorgmedewerkers,
  • de zorgprocessen gericht op de bewoners,
  • de zorgomgeving van de bewoners.

Bevorderende factoren bewoners

  • Psychosociale factoren:
    • Bezoek van familie en vrienden helpt om een gevoel van continuïteit met het leven te blijven ervaren dat zij hadden voorafgaand aan de opname in het verpleeghuis. Waardevolle rollen die een oudere vervulde voor familie en vrienden kunnen worden voortgezet. Dit geeft een gevoel van betekenis en autonomie.
    • Financiële reserves geven ruimte om te kiezen voor extra voorzieningen die niet standaard aanwezig zijn.
    • Een aanbod van betekenisvolle activiteiten kan zorgen voor een gevoel van controle en verbondenheid met anderen. Door deze activiteiten kunnen bewoners elkaar helpen en daarmee een waardevolle en zichtbare rol hebben.
  • Interpersoonlijke kenmerken:
    • Coping mechanismen die een oudere in de loop van zijn leven ontwikkeld heeft zijn van invloed op de controle over zijn huidige situatie en eigen regie.
    • Goede relaties met medewerkers zijn van belang voor het voeren van eigen regie. Ze leiden tot een betekenisvolle rol bij ouderen. Vooral als familie en vrienden niet op kunnen treden als belangenbehartiger voor de wensen van bewoners is het van belang dat de medewerker deze rol op zich neemt.
    • Ook de invloed die ouderen zelf hebben gehad bij de beslissing om te verhuizen naar het verpleeghuis speelt een rol in het gevoel van controle en regie.
  • Fysieke kenmerken: Een hogere mate van het fysieke functioneren geeft meer controle en regie over het deelnemen aan activiteiten binnen- en buitenshuis.

Belemmerende factoren bewoners

  • Psychosociale factoren:
    • Afwezigheid van familie en vrienden om de wensen van bewoners te realiseren. Ze worden daardoor afhankelijker van medewerkers en medebewoners om die rol van hen over te nemen.
    • Anderzijds nemen bewoners vaak aan dat medewerkers geen tijd hebben, of dat het een negatief effect zal hebben als ze om hulp vragen.
    • Ook als er wel naasten zijn, kunnen zij een belemmering vormen voor eigen regie, doordat ze bijvoorbeeld ongevraagd besluiten nemen voor de bewoner.
  • Interpersoonlijke kenmerken:
    • Als ouderen geen invloed hebben gehad op het besluit te verhuizen naar een verpleeghuis kan dat een negatief effect hebben op de eigen regie.
    • Gedeelde besluitvorming tussen bewoner en medewerker kan helpen, maar wordt niet vaak toegepast.
    • Regels en tijdschema’s worden door bewoners gelaten geaccepteerd.
  • Fysieke kenmerken als vermoeidheid, immobiliteit en een verminderd vermogen tot communiceren beïnvloeden de eigen regie negatief.

Bevorderende factoren zorgmedewerkers

  • Medewerkers die een goede kwaliteit van zorg verlenen, een goede relatie met bewoners opbouwen en hen respectvol benaderen, helpen hen om hun regie te behouden.
  • Verpleegkundigen die hoger zijn opgeleid of hogere posities bekleden, lijken beter toegerust om eigen regie te ondersteunen. Ze zijn meer reflectief en hebben minder vooroordelen ten opzichte van ouderen.
  • Medewerkers beschikken over ethische competenties als het reflecteren en een lerende houding, en het vermogen om creatief te zijn.

Belemmerende factoren zorgmedewerkers

  • Medewerkers die ontevreden zijn met het beroep.
  • Dit geldt ook voor medewerkers die gebrekkig ontwikkelde ethische competenties hebben.
  • Medewerkers die afwijzende opvattingen over ouderdom hebben. Dit komt bijvoorbeeld tot uiting komt in hun taalgebruik en communicatie.
  • Ook handelingen als het dwingen om te eten, belemmeren eigen regie.
  • Als ontmoetingen tussen medewerkers en bewoners wederkerigheid missen en zorgmedewerkers niet doorvragen, krijgen ze geen zicht op de echte behoeftes van ouderen. Daardoor kunnen wensen met betrekking tot eigen regie onvervuld blijven.

Bevorderende factoren zorgprocessen

  • Communicatie:
    • Als medewerkers en bewoner een goede relatie hebben, worden de behoeftes van bewoners beter vervuld. Dit geldt ook voor respectvolle communicatie en zorg voor een verzorgd uiterlijk.
    • Relaties tussen bewoners en medewerkers kunnen strategieën zichtbaar maken die bewoners inzetten om een leven voor henzelf vorm te geven. Als medewerkers deze strategieën kennen en ondersteunen, helpt dat om eigen regie te vergroten.
    • Het luisteren naar levensverhalen kan inzicht geven in wat eigen regie betekent. Deze verhalen vertellen over waarden, identiteit en relaties van bewoners. Met een empowerende werkwijze kan de betrokkenheid bij de zorg en het bereiken van gezamenlijke doelen gerealiseerd worden. Dit draagt bij aan eigenaarschap.

Belemmerende factoren zorgprocessen

  • Communicatie:
    • Een weinig constructieve wijze van communiceren is een belemmering voor eigen regie. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij routinematig handelen, het opdringen van zorghandelingen of het laten wachten van bewoners.
    • Gezamenlijke besluitvorming is niet mogelijk als er geen informatie en keuze wordt geboden.
    • Meningsverschillen tussen bewoners en medewerkers leiden ertoe dat behoeftes niet geuit worden.

Bevorderende factoren zorgomgeving

  • Verpleeghuizen die inspraak actief bevorderen en voldoende personeel hebben
  • Financiële mogelijkheden en een bevestigende omgeving: zo kan de participatie van bewoners bevorderd worden door hen te betrekken in organisatorische besluiten als de keuze van het menu, sociale en fysieke activiteiten. Dit bevordert het gevoel van controle.
  • Een goede combinatie van gezamenlijke- en privéruimtes bevordert keuze, gevoel van veiligheid en participatie.

Belemmerende factoren zorgomgeving

  • Het ontbreken van keuze en controle in het dagelijkse leven, wat ontstaat door bijvoorbeeld schema’s en roosters. Bewoners moeten hun leven dan in de routines passen in plaats van dat het leven van het individu voorrang krijgt. Zo belemmeren regels rondom de ochtendzorg, toiletgang, maaltijden en bedtijden de eigen regie.
  • Politieke besluitvorming kan leiden tot financiële problemen en onderbezetting. Dit belemmert de regie omdat er dan minder medewerkers zijn om de wensen van bewoners te realiseren.
  • Als er te weinig personeel wordt ingezet, of gebruik gemaakt wordt van oproepkrachten, ontbreken de mogelijkheden om bewoners echt te leren kennen en een relatie met hen op te bouwen.
  • De fysieke omgeving maakt of bewoners zich thuis voelen. Sommige verpleeghuizen hebben een ziekenhuisachtige uitstraling die belemmerend werkt op het gevoel eigen regie en controle.

Vervolgonderzoek

Het literatuuronderzoek is uitgevoerd vanuit Academische Werkplaats Ouderen van Tranzo, een samenwerkingsverband van Tilburg University met tien ouderenzorgorganisaties en CZ Zorgkantoor en is verschenen in het Tijdschrift voor Ouderengeneeskunde eerder dit jaar. Dit onderzoek zal nog een vervolg krijgen, onder andere door te onderzoeken hoe dit in de praktijk werkt en hoe zorgorganisaties hiermee omgaan. Het doel van het onderzoek is om een bijdrage te leveren aan de kennis over eigen regie en hoe die te behouden is en ondersteund kan worden.